Disleksi belirtileri: okulda ve evde nelere dikkat etmeli?

Disleksi nedir?

Disleksi, okuma ve yazma becerilerini etkileyen bir özel öğrenme güçlüğüdür. Beynin yazılı dili işleme biçimiyle ilgilidir; görme, işitme ya da zekâ sorunu değildir. Disleksili çocuklar çoğu zaman sözlü anlatımda, akıl yürütmede ve yaratıcı düşünmede yaşıtları kadar ya da daha iyidir; zorluk yazılı dile geçişte başlar.

Disleksili bir çocuk tembel ya da dikkatsiz olduğu için zorlanmaz ve "biraz daha çalışırsa" kendiliğinden düzelmez. Doğru yöntemle düzenli çalışıldığında okuma ve yazma becerileri gelişir.

Disleksiyle birlikte sık görülen iki güçlük daha vardır: disgrafi (yazma güçlüğü) ve diskalkuli (matematik güçlüğü). Bir çocukta biri ya da birkaçı birlikte bulunabilir.

Okul öncesinde işaretler

Okuma henüz başlamadığı için disleksi okul öncesinde tanılanmaz; ama bazı işaretler sonradan ortaya çıkabilecek bir güçlüğün habercisi olabilir:

• Kafiyeli kelimeleri fark etmekte, tekerleme öğrenmekte zorlanma
• Kelimelerin ilk sesini ayırt edememe ("kedi" kaç sesle başlıyor?)
• Harfleri ve kendi adının harflerini tanımakta gecikme
• Renk, şekil, gün adları gibi dizileri ezberlemekte zorlanma
• Konuşmaya geç başlamış olma ya da kelimeleri karıştırma
• Ailede okuma-yazma güçlüğü öyküsü

Bu işaretlerden birkaçı birlikte varsa okul öncesi öğretmeniyle konuşmak ve okuma-yazmaya geçişi yakından izlemek yeterlidir.

1. ve 2. sınıfta işaretler

Okuma-yazma öğretimi başladığında işaretler belirginleşir:

| Alan | Gözlem | | --- | --- | | Harfler | b-d, p-q, m-n gibi benzer harfleri karıştırma; harfleri ters yazma | | Okuma | Çok yavaş, heceleyerek, aynı satırı tekrar okuma; kelimenin sonunu tahmin etme | | Anlama | Okuduğunu anlamama, ama aynı metin okunduğunda anlama | | Yazma | Harf ve hece atlama, kelimeleri birleşik yazma, okunaksız yazı | | Davranış | Okuma saatinden kaçınma, karın ağrısı, "yapamıyorum" cümleleri |

Aynı sınıftaki çoğu çocuk okumaya geçmişken, zekâsı ve çabası yerinde olan çocuğunuz belirgin biçimde geride kalıyorsa değerlendirme zamanı gelmiştir.

3. sınıf ve sonrasında işaretler

Büyük çocuklarda disleksi bazen gizlenir: çocuk ezberle, tahminle ve zekâsıyla açığı kapatır. Dikkat edilecekler:

• Sesli okumaktan kaçınma, sınıfta okuma sırası gelince huzursuzlanma
• Uzun metinleri okumakta yorulma, ödevlerin saatler sürmesi
• Yazım hatalarının sürmesi; aynı kelimeyi aynı sayfada farklı yazma
• Not tutmakta zorlanma, tahtadan yazıyı yavaş geçirme
• Sözlü sınavda iyi, yazılı sınavda düşük sonuç
• Yabancı dil derslerinde belirgin zorlanma
• Özgüven düşüşü, "ben aptalım" cümleleri

Bu listede en çok son maddeye dikkat edin. Yıllarca "çalışmıyor" denen bir çocuğun özgüveni, okuma becerisinden daha hızlı yıpranır.

Evde neye dikkat etmeli?

Okul gözlemine ek olarak evde şunlara bakabilirsiniz:

• Ödev saati her gün çatışmaya dönüşüyor mu?
• Çocuğunuz okuduğu kısa bir metni kendi cümleleriyle anlatabiliyor mu?
• Siz okuduğunuzda anladığı bir hikâyeyi kendisi okuyunca anlamıyor mu?
• Sağ-sol, ay ve gün sıraları, saat okuma gibi dizi gerektiren işlerde zorlanıyor mu?
• Yazarken kalemi çok sıkı tutuyor, çabuk yoruluyor mu?

Bu gözlemleri tarihleriyle kısa notlar hâlinde yazmanız, değerlendirmede çok işe yarar.

Şüpheleniyorsanız ne yapmalı?

1. Sınıf öğretmeniyle konuşun. Sınıf içi gözlemleri isteyin; okul rehber öğretmeninin de görüşünü alın.
2. Çocuk psikiyatrisi uzmanına başvurun. Özel öğrenme güçlüğü tanısı bu uzmanlar tarafından, gerekli değerlendirmelerle konur. Göz ve işitme muayenesi de bu aşamada tamamlanır.
3. RAM'a başvurun. Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nin eğitsel değerlendirmesi, okulda Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) ve sınavlarda ek süre gibi düzenlemelerin kapısını açar.
4. Eğitsel desteğe başlayın. Yapılandırılmış okuma-yazma programlarıyla düzenli çalışma; tanı sürecini beklemeden eğitsel değerlendirmeyle başlanabilir.
5. Çocuğunuzla konuşun. Yaşına uygun bir dille: "Beynin yazıyı farklı işliyor; bu senin suçun değil ve birlikte çalışınca kolaylaşıyor."

Özel eğitim alan öğretmeni nasıl çalışır?

Ben tanı koymam; eğitsel değerlendirme yaparım. Çocuğunuzun okuma, yazma ve okuduğunu anlama becerilerinin hangi aşamada olduğunu belirleyip güçlü yönlerinden yola çıkan bir program hazırlarım. Kullandığım programlar arasında Y-DEP (Yapılandırılmış Disleksi Eğitim Programı), DONA (okuduğunu anlama ve yaratıcı düşünme) ve Fotoğrafik Tanıma Temelli Okuma yöntemi var. Çalışma sistemli ve aşamalıdır: ses, hece, kelime, cümle, metin. Aileyle ödev düzeni ve okulla iletişim üzerine de birlikte çalışırız; amaç ödevi yerine yapmak değil, çocuğun yapabilmesini sağlamak.

Sık sorulanlar

Disleksi geçer mi? Disleksi bir hastalık değildir, "geçmesi" beklenmez. Doğru yöntemle çalışıldığında okuma ve yazma becerileri gelişir ve çocuk okul hayatında kendi yolunu bulur. Birçok disleksili yetişkin kendi alanında çok başarılıdır.

Kaç yaşında tanı konur? Genellikle okuma-yazma öğretimi başladıktan sonra, 1. sınıfın ikinci yarısından itibaren değerlendirme anlamlıdır. Daha büyük yaşta da tanı konabilir ve destek başlayabilir.

Sınavlarda ek süre alınabilir mi? RAM raporu ve okulun BEP düzenlemesiyle ek süre, ayrı salon gibi uyarlamalar mümkündür. Ayrıntılar okul rehberlik servisinden öğrenilir.

Çocuğunuzun okuma ve yazmasıyla ilgili bir soru işaretiniz varsa ücretsiz ön görüşmede gözlemlerinizi birlikte değerlendirebiliriz.